चांडोली च्या मातीत दडलेला हजारो वर्षांचा इतिहास

आंबेगाव तालुक्यातील चांडोलीचे पुरातत्त्वीय महत्त्व; १९६० च्या उत्खननातून उलगडले ताम्रपाषाणकालीन जीवनाचे अनेक पैलू

विशेष माहितीपर लेख | मीडिया मंत्र न्यूज

चांडोली : आजचे चांडोली गाव पाहताना या भूमीचा इतिहास हजारो वर्षे मागे घेऊन जातो, याची अनेकांना कदाचित कल्पनाही नसेल. आंबेगाव तालुक्यातील मंचरजवळ, घोड नदीच्या परिसरात असलेल्या चांडोली-खुर्द येथे गेल्या शतकात झालेल्या पुरातत्त्वीय संशोधनातून प्राचीन मानवी वस्तीचे महत्त्वपूर्ण पुरावे नोंदविण्यात आले आहेत.

चांडोलीचा हा इतिहास अलीकडे झालेला नवीन शोध नाही. भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या नोंदीनुसार १९५७–५८ मध्ये करण्यात आलेल्या सर्वेक्षणात येथे ताम्रपाषाणकालीन वस्तीचे पुरावे आढळले. घासून तयार केलेल्या दगडी कुऱ्हाडी, हातोड्यासारखी दगडी साधने तसेच नाशिक-जोरवे प्रकारची मातीची भांडी या परिसरात नोंदविण्यात आली.

या प्राथमिक पुराव्यांनंतर १९६० मध्ये पुण्यातील डेक्कन कॉलेज पोस्ट-ग्रॅज्युएट अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूटच्या वतीने चांडोली येथे शास्त्रीय उत्खनन करण्यात आले. पुरातत्त्वज्ञ डॉ. एस. बी. देव आणि झेड. डी. अन्सारी यांनी डॉ. जी. जी. मजुमदार यांच्या सहकार्याने आणि प्रख्यात पुरातत्त्वज्ञ डॉ. एच. डी. सांकलिया यांच्या मार्गदर्शनाखाली हे संशोधन केले.

प्राचीन घरांच्या बांधकामाचीही मिळाली माहिती

उत्खननातून तत्कालीन लोकांच्या निवासपद्धतीविषयी महत्त्वाची माहिती समोर आली. गवत मिसळलेल्या मातीच्या अवशेषांवर बांबूच्या पडद्यांचे व खांबांचे ठसे आढळल्याने त्या काळातील लोक घरे कशा प्रकारे उभारत असावेत, याचा अंदाज पुरातत्त्वज्ञांना बांधता आला.

भांडी, दगडी साधने आणि मानवी अवशेष

चांडोलीच्या पुरातत्त्वीय अभ्यासात विविध प्रकारची मातीची भांडी, सूक्ष्म दगडी साधने, दगडी उपकरणे, मणी, मानवी सांगाड्यांचे अवशेष तसेच दफनपद्धतीशी संबंधित पुराव्यांना विशेष महत्त्व आहे. उपलब्ध संशोधन साहित्यात जोरवे व मालवा प्रकारच्या मृद्भांडांचाही उल्लेख आढळतो. या पुराव्यांच्या माध्यमातून तत्कालीन समाजाचे दैनंदिन जीवन, तंत्रज्ञान आणि सांस्कृतिक परंपरा समजून घेण्यास मदत होते.

चांडोलीवर स्वतंत्र संशोधनग्रंथ

या उत्खननाचा सविस्तर अभ्यास “Chalcolithic Chandoli – Report on the Excavations at Chandoli 1960” या ग्रंथाच्या माध्यमातून प्रसिद्ध करण्यात आला. डॉ. एस. बी. देव आणि झेड. डी. अन्सारी लिखित हा संशोधनग्रंथ डेक्कन कॉलेजने १९६५ मध्ये प्रकाशित केला. हा ग्रंथ २०६ पानांचा असून त्यामध्ये ८३ आकृत्यांचा समावेश आहे.

आजच्या पिढीने जाणून घ्यावा हा वारसा

चांडोलीचे महत्त्व केवळ एका गावाच्या स्थानिक इतिहासापुरते मर्यादित नाही. महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन समाज, प्राचीन वस्ती, मृद्भांड परंपरा, घरबांधणी आणि दफनपद्धती यांचा अभ्यास करताना चांडोलीला विशेष पुरातत्त्वीय महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

या संशोधनाला आज सहा दशकांहून अधिक काळ लोटला आहे. मात्र आंबेगाव तालुक्यातील अनेक नागरिक आणि नव्या पिढीला चांडोलीच्या या पुरातत्त्वीय वारशाची पुरेशी माहिती नसण्याची शक्यता आहे. आपल्या परिसरात हजारो वर्षांपूर्वी मानवी वस्ती होती आणि त्या जीवनाचे पुरावे शास्त्रीय उत्खननातून नोंदविण्यात आले आहेत, ही बाब आंबेगावच्या ऐतिहासिक वारशाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे.

चांडोलीचा हा वारसा म्हणजे नव्याने लागलेला शोध नाही; तर अनेक दशकांपूर्वी संशोधकांनी उजेडात आणलेला आणि आजच्या पिढीने पुन्हा जाणून घेण्याची गरज असलेला आंबेगावच्या प्राचीन इतिहासाचा महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे.